شریعت، فلسفه و اخلاق 3 پیاپی 14 1404 12 28 A Comparative Study of Religious Propagation Methods in the Abbasid Caliphate and the Umayyads of al-Andalus مطالعه روش‌های تبلیغ مذهبی در خلافت عباسیان و امویان آندلس 1 14 FA عبداله محمدحسن دانشجوی دکتری، گروه تاریخ اسلام، واحد یادگار امام خمینی(ره)شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. مهدی انصاری گروه تاریخ، واحد یادگار امام خمینی(ره)شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. جمشید جلالی شیجانی گروه ادیان و عرفان، واحد یادگار امام خمینی(ره)شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 1404/11/08 <p>This study examines the religious propagation methods of the Abbasid Caliphate and the Umayyads of al-Andalus through a comparative perspective and, using a historical-analytical approach, compares the structures, instruments, and functions of religious propagation in these two periods. The Abbasids, through the establishment of centralized governmental structures, the foundation of official religious institutions such as the Bayt al-Hikma and the Nizamiyya schools, extensive support for scholars, and the expansion of scientific centers, implemented propagation in an organized and official manner across a vast territory, resulting in religious consequences (strengthening Sunni legitimacy), scientific outcomes (translation and expansion of knowledge), and economic developments (prosperity in trade and agriculture). In contrast, the Umayyads of al-Andalus adopted a flexible and integrative approach, utilizing cultural instruments such as art, architecture, calligraphy, and congregational mosques (such as the Mosque of Córdoba), while promoting Islam in a gradual and sustainable manner through support for court elites, educational development, and interaction with a multicultural society composed of Muslims, Christians, and Jews. The findings of the study demonstrate that the success of both systems was rooted not in ideological intensity, but rather in the adaptation of propagation methods to geographical, social, and cultural conditions. The Abbasids ensured ideological cohesion across a broad domain, whereas the Umayyads guaranteed the durability of religious identity within a diverse social context. The principal research question was: “What are the structures, characteristics, and success factors of religious propagation methods among the Abbasids and the Umayyads of al-Andalus, and what similarities and differences existed between them?” The findings indicate that both systems operated on the basis of harmonizing religion, culture, and politics with their surrounding environment; however, the Abbasids relied on formal organizational structures, while the Umayyads emphasized cultural soft power, thereby presenting a model that offers lessons for the management of contemporary religious and cultural diversity.</p> <p>این پژوهش به بررسی تطبیقی روش های تبلیغ مذهبی در خلافت عباسیان و امویان آندلس می‌پردازد و با شیوه تاریخی تحلیلی، ساختارها، ابزارها و کارکردهای تبلیغ مذهبی در این دو دوره را مقایسه می‌کند. عباسیان با ایجاد ساختارهای حکومتی متمرکز، تأسیس نهادهای دینی رسمی مانند بیت‌الحکمه و مدارس نظامیه، حمایت گسترده از علما و گسترش مراکز علمی، تبلیغ را به‌صورت سازمان‌یافته و رسمی در قلمرو وسیعی اجرا کردند که پیامدهای مذهبی (تقویت مشروعیت سنی)، علمی (ترجمه و توسعه دانش) و اقتصادی (رونق تجارت و کشاورزی) به همراه داشت. در مقابل، امویان آندلس با رویکردی منعطف و تلفیقی، از ابزارهای فرهنگی مانند هنر، معماری، خوشنویسی و مساجد جامع (مانند مسجد قرطبه) بهره بردند و با حمایت از نخبگان درباری، توسعه آموزش و تعامل با جامعه چندفرهنگی (مسلمانان، مسیحیان و یهودیان)، اسلام را به شکلی نرم و پایدار ترویج نمودند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت هر دو نظام، نه در شدت ایدئولوژیک، بلکه در انطباق شیوه‌های تبلیغی با شرایط جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی نهفته بود؛ عباسیان انسجام ایدئولوژیک را در گستره‌ای وسیع تأمین کردند، در حالی که امویان پایداری هویت دینی را در بافتی متنوع تضمین نمودند. پرسش اصلی پژوهش این بود که «ساختار، ویژگی‌ها و عوامل موفقیت روش های تبلیغ مذهبی در عباسیان و امویان آندلس چیست و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟» پاسخ آن است که هر دو نظام بر پایه هماهنگی دین، فرهنگ و سیاست با محیط عمل کردند، اما عباسیان بر سازمان‌مندی رسمی و امویان بر قدرت نرم فرهنگی تکیه داشتند؛ الگویی که درس‌هایی برای مدیریت تنوع مذهبی فرهنگی معاصر ارائه می‌دهد.</p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/136/76