شریعت، فلسفه و اخلاق 4 تیر ماه 1405 1405 04 01 A Genealogical Analysis of the Concept of “Fanā” in Islamic Sufism from the Early Centuries to the Safavid Period تحلیل تبارشناختی مفهوم «فنا» در تصوف اسلامی از قرون اولیه تا دوره صفویه 1 18 FA ولی‌الله ساکی استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران نسرین توکلی استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران موسی الرضا بخشی استاد استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 1404/12/11 <p>The concept of fanā is one of the most fundamental and complex notions in the history of Islamic Sufism, undergoing significant semantic, epistemological, and institutional transformations across different historical periods. The purpose of this study is to provide a genealogical analysis of the concept of fanā from the early Islamic centuries to the Safavid era and to examine its evolution within ascetic, mystical, literary, and political contexts. The study employs a descriptive-analytical method based on classical Sufi texts, works of theoretical mysticism, Sufi hagiographies, and sources related to Safavid religious culture and politics. The findings demonstrate that in its earliest stages, fanā primarily referred to the negation of the ego, abandonment of selfishness, and detachment from worldly attachments; however, it gradually developed into a mystical experience characterized by the dissolution of self-consciousness in the presence of the Divine. During the classical period, the concept was systematically formulated in relation to baqā, divine unity, mystical knowledge, and sainthood, while in the school of Ibn ʿArabī it acquired an ontological dimension in which fanā signified the disappearance of the illusion of independent existence. Persian mystical literature, especially in the works of Rumi, ʿAttār, and Shabistarī, also played a major role in transforming fanā into a cultural, symbolic, and love-centered concept. In the Safavid period, fanā was further reinterpreted in relation to Sufi institutions, Shiʿi religiosity, sainthood, and political authority. The study concludes that fanā is not a fixed or singular concept; rather, it is a multilayered historical construct shaped through the interaction of mystical experience, literary language, intellectual systems, and socio-political transformations.</p> <p class="a" dir="RTL"><span lang="AR-SA" style="font-size: 10.0pt; line-height: 115%; font-family: 'B Zar';">مفهوم «فنا» یکی از بنیادی‌ترین و درعین‌حال پیچیده‌ترین مفاهیم در تاریخ تصوف اسلامی است که در طول قرون مختلف دچار تحول معنایی، معرفتی و نهادی شده است. هدف این پژوهش، تحلیل تبارشناختی مفهوم فنا از قرون اولیه اسلامی تا دوره صفویه و بررسی چگونگی تحول آن در بسترهای زاهدانه، عرفانی، ادبی و سیاسی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه مطالعه متون کلاسیک تصوف، آثار عرفان نظری، تذکره‌های صوفیه و منابع مربوط به فرهنگ و سیاست دینی دوره صفوی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فنا در مراحل اولیه بیشتر به معنای نفی نفس، ترک خودخواهی و رهایی از تعلقات دنیوی بود، اما به‌تدریج در تجربه‌های وجدانی و شطح‌آمیز صوفیان به معنای محو خودآگاهی در حضور حق توسعه یافت. در دوره کلاسیک، این مفهوم در پیوند با بقا، توحید، معرفت و ولایت صورت‌بندی شد و در عرفان نظری ابن‌عربی به سطحی هستی‌شناختی ارتقا یافت؛ به‌گونه‌ای که فنا به معنای زوال توهم استقلال وجودی انسان تفسیر شد. همچنین ادبیات عرفانی فارسی، به‌ویژه در آثار مولوی، عطار و شبستری، نقش مهمی در تبدیل فنا به مفهومی فرهنگی، عاشقانه و نمادین ایفا کرد. در دوره صفویه نیز مفهوم فنا در پیوند با نهادهای طریقتی، تشیع، ولایت و اقتدار سیاسی بازتعریف شد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که فنا مفهومی ثابت و تک‌معنا نیست، بلکه مفهومی تاریخی و چندلایه است که در تعامل میان تجربه عرفانی، زبان ادبی، نظام‌های فکری و تحولات اجتماعی ـ سیاسی شکل گرفته و تحول یافته است.</span></p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/166/117