شریعت، فلسفه و اخلاق 1 پیاپی ۲ 2023 07 05 A Comparative Analysis of Hermeneutical Approaches to Ethics in the Islamic Philosophical and Theological Traditions تحلیل تطبیقی رویکردهای تأویلی به اخلاق در سنت فلسفه اسلامی و کلامی 37 45 FA سیدرضا میردامادی گروه فقه تطبیقی، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران سوسن رجایی گروه کلام اسلامی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران Journal Article 2023 04 25 <p class="ABSTRACT" style="line-height: 150%;">The present study aims to conduct a comparative analysis of hermeneutical approaches to ethics in the Islamic philosophical and theological traditions, identifying their epistemological and methodological similarities and differences. This qualitative research utilized thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with 14 prominent scholars in Islamic philosophy and theology based in Tehran. Purposeful sampling continued until theoretical saturation was reached. Data were coded and analyzed in three stages—open, axial, and selective—using NVivo software. Results revealed that the Islamic philosophical tradition adopts a rational, intuitive, and metaphysical approach to hermeneutics in ethics, viewing interpretation as a means of deeper understanding of moral values. In contrast, the theological tradition—particularly the Ash‘arite school—emphasizes obedience to scripture and the dependence of ethics on divine command, thereby restricting the scope of hermeneutics. The Mu‘tazilite branch, however, recognizes reason as an independent moral standard and supports rationalist interpretation. The fundamental divergence between philosophical and theological traditions in their approach to ethical hermeneutics plays a crucial role in the contemporary re-examination of Islamic ethics. Leveraging the capacities of philosophical hermeneutics offers new horizons for reconciling Islamic tradition with modern ethical values.</p> <p>هدف پژوهش حاضر، تحلیل تطبیقی رویکردهای تأویلی به اخلاق در سنت فلسفه اسلامی و علم کلام و شناسایی تفاوت‌ها و اشتراکات معرفت‌شناختی و روش‌شناختی آن‌هاست. این مطالعه با رویکرد کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۴ نفر از اساتید و پژوهشگران برجسته حوزه فلسفه اسلامی و علم کلام در شهر تهران گردآوری شد. فرایند نمونه‌گیری به صورت هدفمند تا اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. نتایج نشان داد که سنت فلسفی اسلامی، رویکردی عقل‌محور، شهودگرایانه و متافیزیکی به تأویل اخلاقی دارد و تأویل را ابزار فهم ژرف‌تر ارزش‌های اخلاقی می‌داند. در مقابل، سنت کلامی ـ به‌ویژه اشعری ـ بر تعبد به نص و وابستگی اخلاق به امر الهی تأکید دارد و دامنه تأویل را محدود می‌کند. در شاخه معتزلی، عقل به عنوان معیار مستقل اخلاقی پذیرفته می‌شود و تأویل عقل‌گرایانه مورد حمایت قرار می‌گیرد. تفاوت بنیادین میان سنت فلسفی و کلامی در نحوه مواجهه با تأویل اخلاقی، می‌تواند در بازاندیشی اخلاق اسلامی در عصر جدید نقشی کلیدی ایفا کند. بهره‌گیری از ظرفیت‌های تأویل فلسفی، افقی نو برای تعامل سنت اسلامی با ارزش‌های اخلاقی جهان معاصر ایجاد می‌کند.</p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/20/17