شریعت، فلسفه و اخلاق در دست انتشار 2027 02 20 The Influence of Shiʿi Political Thought on the Relationship between the Sultan and the Ulama in the Qajar Era بررسی تأثیر اندیشه سیاسی شیعه بر رابطه سلطان و علما در عصر قاجار 1 18 FA احد حیدرزاده دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، واحدخرم آباد، دانشگاه آزاداسلامی، خرم آباد، ایران علی فلاح نژاد گروه علوم سیاسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران. علی فلاحی سیف الدین گروه علوم سیاسی، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران. Journal Article 2026 03 31 <p>This article examines the influence of Shiʿi political thought on the relationship between the sultan and the ulama in the Qajar era. The central problem of the study is how Qajar monarchy, ruling over a predominantly Shiʿi society, depended on religious language, support for shariʿa, and interaction with the ulama in order to stabilize its authority, while the ulama, relying on religious authority, social influence, and their interpretive position regarding shariʿa, entered into a relationship with the monarchy that was cooperative, supervisory, critical, and at times conflictual. The study adopts a historical-analytical method and interprets the political and religious concepts embedded in Qajar texts, institutions, and political developments. The findings show that Shiʿi political thought transformed the relationship between the sultan and the ulama into a multilayered relationship through concepts such as imamate, occultation, deputyship, shariʿa, justice, obedience, preservation of order, avoidance of sedition, and criticism of oppression. Within this framework, the Qajar shah sought to represent himself as the protector of religion, guardian of order, and refuge of the subjects, yet his legitimacy remained incomplete without reference to the ulama and shariʿa-based criteria. Conversely, the ulama were not merely passive legitimizers of monarchy; as interpreters of religious law, social mediators, and holders of public influence, they could endorse, restrain, or criticize royal authority. Late Qajar developments, especially the Tobacco Protest and the Constitutional Revolution, demonstrated that the same Shiʿi political thought that could support the preservation of monarchical order under certain circumstances could, under different conditions, become a foundation for criticizing despotism and demanding law, justice, and limitation of royal power. The article concludes that the relationship between the sultan and the ulama in the Qajar era was neither a complete alliance between religion and monarchy nor a full separation between them, but rather a tense and changing coexistence that helped prepare the ground for Iran’s political transition toward constitutionalism and legal accountability.</p> <p>این مقاله با هدف بررسی تأثیر اندیشه سیاسی شیعه بر رابطه سلطان و علما در عصر قاجار تدوین شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که سلطنت قاجار در جامعه‌ای شیعی چگونه برای تثبیت قدرت خود به زبان دین، حمایت از شریعت و تعامل با علما نیازمند بود و در مقابل، علما چگونه با تکیه بر مرجعیت دینی، نفوذ اجتماعی و جایگاه تفسیری خود نسبت به شریعت، در رابطه‌ای همکارانه، نظارتی، انتقادی و گاه تعارض‌آمیز با سلطنت قرار گرفتند. روش پژوهش، تحلیلی ـ تاریخی و مبتنی بر تفسیر مفاهیم سیاسی و دینی در متون و تحولات عصر قاجار است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که اندیشه سیاسی شیعه از طریق مفاهیمی مانند امامت، غیبت، نیابت، شریعت، عدالت، اطاعت، حفظ نظم، پرهیز از فتنه و نقد ظلم، رابطه سلطان و علما را به رابطه‌ای چندلایه تبدیل کرد. در این چارچوب، شاه قاجار می‌کوشید خود را حامی دین، حافظ نظم و پناه رعیت نشان دهد، اما مشروعیت او بدون نسبت با علما و معیارهای شرعی کامل نمی‌شد. در مقابل، علما صرفاً مشروعیت‌دهندگان منفعل سلطنت نبودند، بلکه در مقام مفسران شریعت، میانجیان اجتماعی و صاحبان نفوذ عمومی، می‌توانستند قدرت سلطان را تأیید، محدود یا نقد کنند. تحولات اواخر قاجار، به‌ویژه جنبش تنباکو و انقلاب مشروطه، نشان داد که همان اندیشه سیاسی شیعه که در شرایطی به حفظ نظم سلطنتی کمک می‌کرد، در شرایط دیگر می‌توانست مبنای نقد استبداد و مطالبه قانون، عدالت و تحدید قدرت شاه قرار گیرد. نتیجه مقاله آن است که رابطه سلطان و علما در عصر قاجار نه اتحاد کامل دین و سلطنت بود و نه جدایی کامل آن‌ها، بلکه نوعی همزیستی پرتنش و متغیر بود که یکی از زمینه‌های اصلی گذار سیاسی ایران به سوی قانون‌خواهی و مشروطیت را فراهم ساخت.</p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/214/171