شریعت، فلسفه و اخلاق در دست انتشار 1405 08 01 Examining the Role of Reason in Understanding Sharia and the Formation of Ethics: An Analytical Approach to the Relationship between Rationality and Religiosity بررسی نقش عقل در فهم شریعت و شکل‌گیری اخلاق: رویکردی تحلیلی به پیوند عقلانیت و دینداری 1 16 FA زینب صداقتیان گروه علوم انسانی (معارف)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران Journal Article 1404/11/26 The relationship between rationality and religiosity has long stood at the center of reflection among Muslim philosophers, theologians, and jurists, and in the contemporary era, due to emerging intellectual and ethical challenges, it has gained even greater significance. This study was conducted with the aim of explaining the role of reason in two domains: understanding Sharia and the formation of ethics, as well as analyzing the relationship between rationality and religiosity. The research employed a descriptive-analytical method based on library research. The statistical population of the study consisted of classical and contemporary Islamic texts in the fields of theology, principles of Islamic jurisprudence, moral philosophy, and the interpretation of religious texts, and the data were analyzed through qualitative content analysis and comparison of viewpoints. The findings indicate that reason plays a fundamental role both as an independent source alongside the Qur’an and Sunnah, particularly in the domain of ethics, and as an instrument for understanding revealed texts and discovering the objectives of Sharia. The theory of rational good and evil, as the theological foundation of this discussion, provides the possibility of rationally evaluating legal rulings and moral values. Moreover, practical reason can contribute to the dynamism of Islamic ethics by deriving general ethical principles from religious sources and applying them to emerging conditions. In this regard, challenges such as the apparent conflict between reason and transmitted revelation, literalist anti-rationalism, and the influence of modern instrumental rationality have continually been subjects of debate and reflection. By analyzing these challenges and drawing on the works of contemporary thinkers, the article concludes that religious rationality finds its meaning not in opposition to religiosity, but in deep integration with it, and that the understanding of Sharia and Islamic ethics would remain incomplete and unstable without the employment of reason. This approach provides the foundation for a rational reading of religion that is both compatible with the requirements of the time and capable of preserving the authenticity and depth of revealed teachings. Furthermore, the proposed model of this study emphasizes a dynamic and reciprocal interaction between reason and revelation; a model in which reason is not merely the servant of transmitted texts, but in some cases also acts as their arbiter and evaluative criterion. پیوند میان عقلانیت و دینداری از دیرباز در کانون تأملات فیلسوفان، متکلمان و فقیهان مسلمان قرار داشته و در عصر حاضر، به‌واسطه چالش‌های نوپدید فکری و اخلاقی، اهمیتی مضاعف یافته است. این پژوهش با هدف تبیین نقش عقل در دو عرصه فهم شریعت و شکل‌گیری اخلاق و نیز تحلیل پیوند عقلانیت و دینداری، با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای انجام شده است. جامعه آماری پژوهش، متون کلاسیک و معاصر اسلامی در حوزه‌های کلام، اصول فقه، فلسفه اخلاق و تفسیر متون دینی است و تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای کیفی و مقایسه دیدگاه‌ها صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عقل، هم در مقام منبعی مستقل در کنار کتاب و سنت (به‌ویژه در حوزه اخلاق) و هم در مقام ابزاری برای فهم متون وحیانی و کشف مقاصد شریعت، نقشی بنیادین ایفا می‌کند. نظریه حسن و قبح عقلی، به‌عنوان شالوده کلامی این بحث، امکان ارزیابی عقلانی احکام و ارزش‌های اخلاقی را فراهم می‌آورد. از سوی دیگر، عقل عملی می‌تواند با استنباط اصول کلی اخلاقی از منابع دینی و تطبیق آن‌ها بر شرایط نوپدید، به پویایی اخلاق اسلامی یاری رساند. در این میان، چالش‌هایی مانند تعارض ظاهری عقل و نقل، عقل‌ستیزی ظاهرگرایانه و نیز نفوذ عقلانیت ابزاری مدرن، پیوسته محل بحث و تأمل بوده‌اند. مقاله با تحلیل این چالش‌ها و با تکیه بر آثار اندیشمندان معاصر، به این نتیجه می‌رسد که عقلانیت دینی، نه در تقابل با دینداری، بلکه در هم‌آمیزی عمیق با آن معنا می‌یابد و فهم شریعت و اخلاق اسلامی بدون بهره‌گیری از عقل، ناقص و ناپایدار خواهد بود. این رویکرد، زمینه‌ساز قرائتی عقلانی از دین است که هم با مقتضیات زمان سازگار است و هم از اصالت و عمق آموزه‌های وحیانی صیانت می‌کند. همچنین، الگوی پیشنهادی این پژوهش بر تعامل پویا و رفت‌وبرگشتی میان عقل و وحی تأکید دارد؛ الگویی که در آن، عقل نه تنها خدمت‌گزار نقل، بلکه در مواردی داور و معیار سنجش آن نیز هست.

https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/215/140