شریعت، فلسفه و اخلاق در دست انتشار 1405 12 01 Comparative Theology in the Yoga Sūtras of Patañjali and Muḥammad Ghawth Gwāliyarī’s Baḥr al-Ḥayāt خداشناسی تطبیقی در یوگه‌سوتره‌های پَتَنجَلی و بحرالحیاتِ محمد غوث گوالیاری 1 16 FA فاطمه موازی گروه ادیان و عرفان، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران. محمود رضا اسفندیار گروه ادیان و عرفان، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران بهروز افشار گروه ادیان و عرفان، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران رضا اسدپور گروه الهیات، واحد قائم‌شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم‌شهر، ایران Journal Article 1405/01/10 This study adopts an analytical-comparative approach to examine the concept of God, the divine essence and attributes, and the role of the sacred in the soteriology of two distinct traditions: Patañjali’s Yoga Sūtras and the mystical treatise Baḥr al-Ḥayāt. The central research problem is how God or the transcendent reality is defined in these two texts, what relationship it has with the world and the human being, and what place it occupies on the path of liberation, spiritual wayfaring, and spiritual perfection. In the Yoga Sūtras, the concept of Īśvara enters the philosophical-practical system of Yoga in distinction from classical Sāṃkhya; however, this inclusion does not signify the acceptance of a creator, governing, and personal God in the sense commonly found in monotheistic religions. In this tradition, Īśvara is a “special puruṣa” who is untouched by karma, kleśas, the fruits of action, and the cycle of saṃsāra, and is introduced as the primordial teacher, the reference point of perfection, the object of meditation, and the helper on the path to samādhi. Therefore, Yoga theology, rather than relying on divine creatorship or active lordship, emphasizes the transcendence, independence, perfection, and meditative function of Īśvara. By contrast, Baḥr al-Ḥayāt understands God within the horizon of Indo-Islamic mysticism and through the language of tawḥīd, self-sufficiency, creatorship, power, wisdom, light, lordship, grace, and guidance. In this text, God is not only a transcendent and everlasting reality standing over against the perishability of all that is other than God, but also the source of manifestation, illumination, guidance, and spiritual presence in the world and within the human being. The findings of the study indicate that the fundamental difference between the two texts lies in the way they explain the relationship between God, the world, and the spiritual seeker: in the Yoga Sūtras, Īśvara is primarily a transcendent horizon and an object of meditation for the realization of discernment and liberation; however, in Baḥr al-Ḥayāt, God is a manifestation-centered reality whose attributes and names are actively present in the structure of the cosmos, the inner being of the human, and the seeker’s spiritual experience. Accordingly, it may be argued that Yoga theology is grounded in transcendence and the soteriological-meditative function of Īśvara, whereas the theology of Baḥr al-Ḥayāt is founded on tawḥīd, manifestation, lordship, and mystical witnessing. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی به بررسی مفهوم خدا، ذات و صفات الهی، و نقش امر قدسی در نجات‌شناسی دو سنت متفاوت، یعنی یوگه‌سوتره‌های پتنجلی و رسالة عرفانی بحرالحیات می‌پردازد. مسئلة اصلی تحقیق آن است که خداوند یا حقیقت متعالی در این دو متن چگونه تعریف می‌شود، چه نسبتی با جهان و انسان دارد، و چه جایگاهی در مسیر رهایی، سلوک و کمال معنوی ایفا می‌کند. در یوگه‌سوتره‌ها، مفهوم ایشوَرَه در تمایز با سانکهیة کلاسیک وارد دستگاه فلسفی ـ عملی یوگه می‌شود؛ اما این ورود به معنای پذیرش خدای خالق، مدبّر و شخصی به معنای رایج در ادیان توحیدی نیست. ایشوره در این سنت «پوروشه‌ای خاص» است که از کرمه، کلشه، ثمرات عمل و چرخه سمساره برکنار است و به عنوان آموزگار ازلی، مرجع کمال، موضوع مراقبه و یاری‌گر راه سمادهی معرفی می‌شود. بنابراین، خداشناسی یوگه بیش از آنکه بر خالقیت یا ربوبیت فعال خداوند تکیه داشته باشد، بر تنزیه، استقلال، کمال و کارکرد مراقبه‌ای ایشوره تأکید می‌کند. در مقابل، بحرالحیات خداوند را در افق عرفان اسلامی ـ هندی و با زبان توحید، صمدیت، خالقیت، قدرت، حکمت، نور، ربوبیت، فضل و هدایت می‌فهمد. در این متن، خداوند نه فقط حقیقتی منزّه و باقی در برابر فنای ماسوی‌الله است، بلکه مبدأ تجلی، نوربخشی، هدایت و حضور معنوی در عالم و انسان نیز به شمار می‌آید. یافتة پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت بنیادین دو متن در نحوة تبیین نسبت خدا با جهان و سالک است: در یوگه‌سوتره‌ها، ایشوره عمدتاً افق تنزیهی و موضوع مراقبه برای تحقق تمییز و رهایی است؛ اما در بحرالحیات، خداوند حقیقتی تجلی‌محور است که صفات و اسماء او در ساختار عالم، باطن انسان و تجربه سلوکی سالک حضور فعال دارند. ازاین‌رو، می‌توان گفت خداشناسی یوگه بر تنزیه و کارکرد نجات‌شناختی مراقبه‌ای استوار است، در حالی که خداشناسی بحرالحیات بر توحید، تجلی، ربوبیت و شهود عرفانی بنا شده است.

https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/218/145