شریعت، فلسفه و اخلاق 1 پیاپی ۴ 2024 06 05 Identifying the Dimensions of Moral Responsibility in Fatwas Related to Environmental Crises: A Qualitative Study واکاوی تجربه تعهد اخلاقی در میان معلمان علوم دینی با استفاده از روش نظریه زمینه‌ای 1 9 EN یوسف جلالی گروه فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article 2023 10 21 <p class="ABSTRACT" style="line-height: 150%;">The aim of this study is to identify and explain the dimensions of moral responsibility in fatwas related to environmental crises from the perspective of Islamic jurisprudence. This research utilized a qualitative design and thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with 16 Islamic jurists and experts in jurisprudence and environmental studies residing in Tehran. Purposive sampling was used, and data collection continued until theoretical saturation was achieved. Nvivo software was employed for data analysis. The analysis identified three main dimensions of moral responsibility in environmental fatwas: (1) Religious Duty Orientation—including the obligation to protect the environment, individual and collective responsibility, and prioritizing public welfare; (2) Ethics of Care and Justice—including intergenerational justice, support for the vulnerable, and fairness in resource consumption; (3) Innovative and Ijtihad-Based Approaches—including revising fatwas, applying secondary jurisprudential principles, and interdisciplinary dialogue with environmental science. Participants highlighted the necessity for jurisprudential education, issuance of binding fatwas, and engagement with contemporary scientific knowledge. The findings indicate that moral responsibility in environmental fatwas is multidimensional and requires ongoing revision and updating in line with scientific advances and emerging challenges. Leveraging jurisprudential capacities and promoting environmental ethics can play a significant role in addressing environmental crises.</p> <p>هدف این پژوهش شناسایی و تبیین ابعاد مسئولیت اخلاقی در فتاوای مرتبط با بحران‌های زیست‌محیطی از منظر فقه اسلامی است. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۶ نفر از فقها و صاحب‌نظران حوزه فقه و محیط زیست ساکن تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند صورت گرفت و فرایند جمع‌آوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار Nvivo استفاده شد. تحلیل داده‌ها سه بعد اصلی برای مسئولیت اخلاقی در فتاوای زیست‌محیطی شناسایی کرد: ۱) وظیفه‌گرایی دینی شامل وجوب حفظ محیط زیست، مسئولیت فردی و جمعی و تقدم مصلحت عام؛ ۲) اخلاق مراقبت و عدالت شامل عدالت بین‌نسلی، حمایت از آسیب‌پذیران و انصاف در مصرف منابع؛ ۳) رویکرد اجتهادی و نوآورانه شامل بازنگری فتاوا، استفاده از قواعد ثانویه فقهی و گفت‌وگو با دانش زیست‌محیطی. مشارکت‌کنندگان بر ضرورت آموزش و فرهنگ‌سازی فقهی، صدور فتاوای الزام‌آور و تعامل با دانش روز تأکید کردند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد مسئولیت اخلاقی در فتاوای زیست‌محیطی ماهیتی چندبُعدی دارد و نیازمند بازنگری و به‌روزرسانی مداوم براساس تحولات علمی و شرایط جدید است. بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقهی و ترویج اخلاق زیست‌محیطی می‌تواند نقش مؤثری در مقابله با بحران‌های محیط زیستی ایفا کند.</p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/22/19