شریعت، فلسفه و اخلاق در دست انتشار 1405 06 01 A Critical Reflection on the Disregard of the Psychological Istibrāʾ of the Bondwoman in the Transition from Ownership to Marital Union: An Analysis of the Jurisprudential-Customary Conflict through a Critical Discourse Approach: A Case Study of the Tale of “The Slave-Girl and the King” in the Masnavi تأملی انتقادی بر نادیده‌انگاری استبرای روانی کنیز در گذار از ملکیت به زوجیت: تحلیل تعارض فقهی‑عرفی با رویکرد گفتمان انتقادی (مطالعه موردی حکایت کنیزک و پادشاه مثنوی) 1 12 FA ابوالفضل غنی زاده استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 1405/02/06 <p>The central issue of this study is a critical analysis of the epistemological gap between the jurisprudential rulings of the institution of “istibrāʾ” and the psychological-social reality of the bondwoman at the moment of transition from “milk al-yamīn” to “marital union.” In early jurisprudential literature, istibrāʾ was legislated as a protective mechanism for preserving lineage and preventing the commingling of reproductive fluids; however, the fundamental question is how this legal mechanism, within the historical customary context of Islamic slaveholding societies, turned into an instrument for disregarding the psychological agency of the bondwoman and perpetuating proprietary domination even after her exit from slavery. By adopting a “critical jurisprudence” approach and drawing on the discourse theories of Foucault, Bourdieu, and Fairclough (Bourdieu, 1991; Fairclough, 1995; Foucault, 1972), the present study analyzes the narrative of “The Slave-Girl and the King” in Rumi’s Masnavi as a discursive-historical document. The research hypothesis is that patriarchal custom, through a selective rereading of jurisprudential texts, extended the concept of “bodily istibrāʾ” to “psychological istibrāʾ” and thereby kept the subjectivity of the enslaved woman in a state of perpetual suspension. The findings show that the dominant jurisprudential-customary discourse, by disregarding the inner will and consent of the bondwoman, institutionalized a form of “symbolic violence,” the effects of which have continued into the contemporary period in the form of institutional distrust toward women’s testimony in rulings concerning the waiting period and divorce. The proposed solution is a transition from a devotional-formalist approach to a maqāṣid-oriented approach in interpreting the rulings of istibrāʾ and the recognition of “psychological istibrāʾ” as a necessary condition for the validity of marriage.</p> <p>مسئله کانونی این پژوهش، تحلیل انتقادی شکاف معرفت‌شناختی میان احکام فقهی نهاد «استبرای» و واقعیت روانی‑اجتماعی کنیز در لحظه گذار از «ملک یمین» به «زوجیت» است. در ادبیات فقهی متقدم، استبرای به‌مثابه سازوکاری حمایتی برای صیانت از نسب و پیشگیری از اختلاط میاه تشریع شده است؛ بااین‌حال، پرسش اساسی آن است که این سازوکار حقوقی در بستر عرف تاریخی جوامع برده‌دار اسلامی چگونه به ابزاری برای نادیده‌انگاری عاملیت روانی کنیز و تداوم سلطه مالکانه پس از خروج از بردگی بدل گردیده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد «فقه انتقادی» و با بهره‌گیری از نظریه‌های گفتمانی فوکو، بوردیو و فرکلاف، به تحلیل روایی حکایت «کنیزک و پادشاه» در مثنوی معنوی به‌عنوان یک سند گفتمانی‑تاریخی می‌پردازد. فرضیه تحقیق آن است که عرف مردسالار با بازخوانی گزینشی متون فقهی، مفهوم «استبرای تنانه» را به «استبرای روانی» تعمیم داده و بدین‌ترتیب، سوژگی زنِ برده را در وضعیت تعلیق دائم نگاه می‌داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد گفتمان مسلط فقهی‑عرفی، با نادیده‌گرفتن اراده و رضایت باطنی کنیز، نوعی «خشونت نمادین» را نهادینه کرده که آثار آن تا دوران معاصر و در قالب بی‌اعتمادی نهادی به گواهی زنان در احکام عده و طلاق تداوم یافته است. راهکار پیشنهادی، گذار از رویکرد تعبدی به رویکرد مقاصدی در تفسیر احکام استبرای و به‌رسمیت‌شناختن «استبرای روانی» به‌عنوان شرط ضروری صحت نکاح است.</p> https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/221/141