شریعت، فلسفه و اخلاق 4 اردیبهشت ماه 1405 1405 02 01 A Comparative Examination of the Mystical Foundations of Madame Blavatsky’s Theosophy and Islamic Mysticism بررسی مقایسه‌ای مبانی عرفانی مکتب تئوسوفی مادام بلاوتسکی و عرفان اسلامی 1 22 FA محدثه علیزاده دانشجوی دکتری، گروه الهیات و معارف اسلامی ، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل ایران. محمد علی یوسفی گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران. رضا اسد پور گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران. سید زمان دریاباری گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران. Journal Article 1404 10 08 The present study aims to comparatively examine the mystical foundations of Madame Blavatsky’s Theosophy and Islamic mysticism, focusing on four principal domains: ontology, anthropology, epistemology, and the mystical path. The study employs a descriptive–analytical method based on library research. The findings indicate that the two traditions share certain similarities, including the acknowledgment of dimensions beyond the sensible world, the significance of inner experience, the possibility of human spiritual transformation, the existence of hierarchical levels of being, and the necessity of progressing from an initial state toward a higher state. Nevertheless, fundamental differences are evident in the underlying foundations of these concepts. In its ontology, Theosophy emphasizes Absolute Reality, cosmic hierarchies, karma and reincarnation, and the relationship between human beings, cosmic forces, and higher beings. Islamic mysticism, by contrast, explains existence in relation to Divine Unity, the manifestation of the Divine Names and Attributes, and the relationship between God and the world, while affirming resurrection and the afterlife rather than a cycle of reincarnation. In the domain of anthropology, the Theosophical conception of the Perfect Human refers to a cosmic and experiential being whose perfection is associated with harmony with higher levels of existence and cosmic forces, whereas the Perfect Human in Islamic mysticism is defined in terms of wilāyah (spiritual authority), Divine vicegerency, purification of the self, and proximity to God. In epistemology, Theosophy emphasizes illumination, esoteric knowledge, personal experience, and communication with higher beings, whereas Islamic mysticism regards unveiling and mystical intuition as valid when they are grounded in revelation, Sharia, ethics, and spiritual purification. Moreover, the Theosophical path is predominantly personal and based on practices adapted to the individual’s capacities, while the Islamic mystical path is organized within the framework of Sharia, ṭarīqah (the spiritual path), and ḥaqīqah (ultimate truth), under the guidance of a spiritual master. Therefore, although the two traditions exhibit certain similarities at the level of mystical experience and discourse, their fundamental differences preclude the classification of Theosophy within the framework of Islamic mysticism. پژوهش حاضر با هدف بررسی مقایسه‌ای مبانی عرفانی تئوسوفی مادام بلاوتسکی و عرفان اسلامی، بر چهار حوزه اصلی هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی و سلوک عرفانی تمرکز دارد. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو جریان در پذیرش ساحت‌های فراتر از جهان محسوس، اهمیت تجربه درونی، امکان تحول معنوی انسان، وجود مراتب هستی و ضرورت حرکت از وضعیت ابتدایی به وضعیت برتر، اشتراکاتی دارند. بااین‌حال، تفاوت‌های بنیادین در مبانی این مفاهیم آشکار است. تئوسوفی در هستی‌شناسی خود بر حقیقت مطلق، مراتب کیهانی، کارما و تناسخ و ارتباط انسان با نیروهای کیهانی و موجودات متعالی تأکید دارد؛ در حالی که عرفان اسلامی هستی را در نسبت با وحدت الهی، تجلی اسماء و صفات و رابطه خدا و عالم تبیین می‌کند و مسئله معاد را جایگزین چرخه تناسخ می‌سازد. در انسان‌شناسی نیز انسان کامل تئوسوفی موجودی کیهانی و تجربی است که کمال او با هماهنگی با سطوح بالاتر هستی و نیروهای کیهانی پیوند دارد، در حالی که انسان کامل در عرفان اسلامی با ولایت، خلافت الهی، تزکیه نفس و قرب الهی تعریف می‌شود. در حوزه معرفت‌شناسی، تئوسوفی بر اشراق، علم باطنی، تجربه شخصی و ارتباط با موجودات متعالی تأکید دارد، در حالی که عرفان اسلامی کشف و شهود را در پیوند با وحی، شریعت، اخلاق و تهذیب نفس معتبر می‌داند. همچنین، سلوک تئوسوفی عمدتاً شخصی و مبتنی بر تمرین‌های متناسب با ظرفیت فرد است، در حالی که سلوک اسلامی در چارچوب شریعت، طریقت و حقیقت و با هدایت استاد سامان می‌یابد. بنابراین، اگرچه میان دو جریان شباهت‌هایی در سطح تجربه و زبان عرفانی وجود دارد، تفاوت‌های بنیادین آنها مانع از قرار دادن تئوسوفی در چارچوب عرفان اسلامی است.

https://www.journalspe.com/index.php/spe/article/download/261/176