تحلیل مبانی فلسفی زیبایی شناسی در حکمت متعالیه : از وجود تا جمال

چکیده

زیبایی از مفاهیم بنیادین فلسفه است که با وجود بداهت در تجربه انسانی، در تعریف، معیار و خاستگاه آن اختلاف نظر وجود دارد. این پژوهش با هدف تبیین مبانی فلسفی زیبایی‌شناسی در حکمت متعالیه و تحلیل نسبت زیبایی با وجود، کمال، عشق، ادراک و هنر انجام شده است.پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد فارابی زیبایی را با کمال، نظم، عقل و آثار اخلاقی و اجتماعی آن پیوند می‌دهد؛ ابن‌سینا آن را تحقق کمال شایسته هر موجود و منشأ عشق، شوق و لذت می‌داند؛ و شیخ اشراق زیبایی را بر اساس مراتب نور و ظهور تبیین می‌کند. ملاصدرا با بازسازی این مبانی در چارچوب اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت اشتدادی نفس، زیبایی را حقیقتی عینی، وجودی و ذومراتب می‌داند. در این نظام، تناسب و هماهنگی از نشانه‌های زیبایی محسوس، و لذت، ابتهاج و شگفتی از آثار ادراک آن‌اند؛ اما معیار نهایی زیبایی، شدت وجود و میزان برخورداری موجود از کمال است. همچنین، تفاوت افراد در ادراک زیبایی به اختلاف ظرفیت‌های ادراکی و حجاب‌های نفسانی بازمی‌گردد، نه به نسبی بودن حقیقت زیبایی. ازاین‌رو، هنر نیز بازنمایی نمادین کمال و ظهور جمال الهی تلقی می‌شود.خاستگاه همه مراتب زیبایی، جمال مطلق واجب‌الوجود است و زیبایی موجودات، متناسب با مرتبه وجودی و قابلیت آنها، جلوه‌ای محدود از آن جمال محسوب می‌شود.